
Je kunt een paard naar het water brengen, maar je kunt het niet dwingen om te drinken (koninklijk bemiddelaar Johan Vandelanotte, 2011). In het onderwijs besteden we terecht veel aandacht aan de weg naar het water: doelen bepalen, kennis aanbieden, uitleggen en begeleiden. Maar daarmee is nog niet alles gezegd. Wat maakt dat iemand zelf wil weten, begrijpen en verder zoeken?
Waarom Vlaanderen meer nieuwsgierigheid nodig heeft
De Vlaamse onderwijscontext is een complex samenspel. Dat vraagt vandaag niet om minder ambitie. Integendeel. De invoering van nieuwe minimumdoelen vanaf september 2025, de aandacht voor onderwijskwaliteit, de Vlaamse toetsen, de groeiende diversiteit, artificiële intelligentie, het lerarentekort, schooluitval, kansarmoede en veranderende verwachtingen rond scholen maken de opdracht complexer. De Vlaamse overheid beschikt tegelijk over steeds meer data en feedbackinstrumenten om scholen te helpen hun ontwikkeling te onderbouwen. Maar meer doelen, meer data en meer verwachtingen leiden niet automatisch tot beter onderwijs. Daarvoor hebben we scholen nodig die kunnen leren. En lerende scholen hebben nieuwsgierige leerkrachten nodig.
De recente PISA-resultaten maken dat extra relevant. In België ligt de nieuwsgierigheid bij jongeren lager dan gemiddeld in de OESO. Tegelijk is er een positief verband tussen nieuwsgierigheid en wetenschappelijke prestaties. Gemiddeld zegt 68% van de 15-jarigen in België nieuwsgierig te zijn naar veel verschillende dingen, tegenover 73% in de OESO. Dat bewijst niet dat nieuwsgierigheid de oorzaak is van betere prestaties. Correlatie is geen causaliteit. Maar het verband is te interessant om te negeren. Misschien moeten we nieuwsgierigheid daarom niet langer zien als een leuk extraatje naast de ‘echte’ onderwijsdoelen. Misschien is ze juist de energie waarmee leerlingen die doelen willen bereiken. En misschien geldt precies hetzelfde voor scholen.
Dorst om te weten
Er bestaat nog een mooie metafoor voor leren: niet een vat vullen, maar een vuur aanwakkeren. Je kunt iemand informatie geven. Je kunt kennis aanbieden, uitleggen, structureren, inoefenen, toetsen en opnieuw uitleggen. Dat alles is belangrijk: zonder water valt er niets te drinken. Je kunt het paard naar het water brengen, maar je kunt het niet dwingen om te drinken. Ergens onderweg moet ook iets gebeuren waardoor iemand denkt: hé, hoe zit dat eigenlijk? Waarom? Wat als? Kan het anders? Is wat we altijd deden nog wel de beste manier? Daar ontstaat de dorst om te weten. Daar begint nieuwsgierigheid. Toch zijn nieuwsgierigheid en leren niet helemaal hetzelfde. Nieuwsgierigheid zoekt het onbekende, zonder dat er noodzakelijk al een scherp doel is. Doelgericht leren vraagt daarbovenop een bewuste leerintentie: wat wil ik begrijpen of kunnen, en welke inspanning vraagt dat? Waarom wil ik dit eigenlijk leren? Nieuwsgierigheid kan de vonk zijn, maar een leerdoel geeft het vuur zuurstof.
Nieuwsgierigheid als brandstof
Die dorst om te weten verdient meer aandacht. Misschien is nieuwsgierigheid wel een van de meest onderschatte bronnen van leerenergie. Niet alleen bij leerlingen. Ook bij leerkrachten, directies en schoolbesturen. Wie nieuwsgierig is, stelt vragen bij wat vanzelfsprekend lijkt. Wie niet meer nieuwsgierig is, heeft vaak al besloten het antwoord te kennen. Openheid is geen vrijblijvende houding, maar een voorwaarde om van nieuwe informatie werkelijk iets te leren. Leren vraagt dat we bestaande patronen niet als eindpunt beschouwen. Dat we bereid blijven om onszelf, onze overtuigingen en ons handelen opnieuw te bekijken.
Mensen en organisaties leren wanneer ze niet automatisch terugvallen op bestaande patronen, maar opnieuw naar de werkelijkheid durven kijken. Kinderen doen dat vanzelf. Ze kijken, proberen, maken fouten, krijgen feedback en proberen opnieuw. Organisaties hebben dan weer de neiging om procedures, systemen en vaste werkwijzen te bouwen. Vervolgens veronderstellen ze dat de werkelijkheid zich daar wel naar zal gedragen. In een snel veranderende omgeving wordt dat gevaarlijk. De valkuil ontstaat wanneer het patroon sterker wordt dan de werkelijkheid en we minder goed zien wat niet meer past. Om tot leren te komen, zijn dus ook andere competenties nodig. Een school kan omringd zijn door data en dashboards en toch nauwelijks tot leren komen. De vraag is niet alleen welke gegevens beschikbaar zijn, maar ook welke vragen die gegevens bij ons wakker maken. Misschien is dit daarom wel een van de belangrijkste vragen voor het onderwijs: zijn wij nog nieuwsgierig genoeg naar wat er werkelijk gebeurt?
In galop van verwondering naar leren
Nieuwsgierigheid is meer dan belangstelling. Belangstelling betekent interesse tonen. Nieuwsgierigheid ontstaat wanneer iemand een verschil ervaart tussen wat die al weet en wat die wil weten. Er ontbreekt iets. Precies dat besef zet aan tot zoeken. Wie zich bewust wordt van een kenniskloof, wil die overbruggen. Het verlangen groeit om dat ‘gat’ te vullen met nieuwe inzichten of informatie.
Dat verklaart waarom een goede vraag soms meer leerenergie bevat dan een hele uitleg. De vraag “Waarom zinkt dit?” opent een wereld. Het antwoord “Omdat de dichtheid groter is dan die van water” sluit meteen een stukje van die wereld af. Dat antwoord is zinvol en correct. Maar het was de vraag die aanzette tot zoeken, tot willen weten. Nieuwsgierigheid is informatiezoekend gedrag dat ontstaat rond onzekerheid of een kenniskloof. Ze drijft persoonlijke groei, creativiteit en ontwikkeling aan. De drang om te ontdekken.
Dat maakt nieuwsgierigheid bijzonder interessant voor onderwijs. Ze is niet alleen een aangename emotie. Ze kan een leercyclus op gang brengen: willen, proberen, evalueren en bijsturen. Om daarna opnieuw te willen en te proberen. Wie zo naar leren kijkt, begrijpt waarom nieuwsgierigheid zo nauw verbonden is met onderzoekend leren, kritisch denken, creativiteit en probleemoplossend vermogen. Leergierig. Weetgierig. Dat leren verandert mee met de persoon. Een jong kind leert in belangrijke mate door te kopiëren en zich aan de omgeving aan te passen. Later ontstaat meer ruimte om het bestaande in vraag te stellen en te experimenteren. Spelen biedt daarbij een veilige manier om de wereld te verkennen. Naarmate jongeren volwassener worden, leren ze doelgerichter. Motivatie, aandacht en focus nemen een grotere plaats in.
Niet elke dorst naar informatie brengt ons echter verder. Wie steeds nieuwe informatie blijft zoeken, zonder ze te verwerken of aan een leerdoel te verbinden, kan ook vastlopen. Meer informatie is niet automatisch meer inzicht. Een te grote dorst naar informatie kan ook samengaan met perfectionistisch gedrag dat leidt tot ontevredenheid, innerlijke onrust en frustratie. Wie té nieuwsgierig is, kan zich overmatig met anderen gaan bemoeien of hen gaan commanderen. Te veel over iemand willen weten of zich voortdurend in discussies mengen, kan storend overkomen. Ook eindeloos vragen blijven stellen en verder blijven zoeken, kan afleiden van het uiteindelijke doel. Informatieoverdaad kan dan tot verlamming leiden, waardoor de drang om te leren verdwijnt. Ook onvoldoende interne emotionele stabiliteit kan ervoor zorgen dat de mentale filter zich niet genoeg opent voor nieuwe informatie en kennis.
Dorst alleen is niet genoeg
Het paard naar het water leiden is niet genoeg. Maar dorst opwekken zonder water aan te bieden evenmin. Ook de kop van het paard met kracht naar het water duwen, doet het niet drinken. Integendeel. Er is iets anders nodig waardoor het zelf de behoefte voelt om te drinken. Nieuwsgierigheid mogen we dus niet romantiseren. Ze vervangt geen kennis, goede uitleg of begeleiding. Een leerling kan niet nieuwsgierig worden naar wat onmogelijk te begrijpen valt. Er is voldoende houvast nodig om te ontdekken wat nog niet begrepen wordt. Een kenniskloof werkt pas wanneer er aan beide kanten iets staat waartussen een brug kan worden geslagen. Wie helemaal niets weet over het zonnestelsel, zal een complexe vraag over de baan van planeten minder gemakkelijk als intrigerend ervaren dan iemand die al enige voorkennis heeft opgebouwd.
Nieuwsgierigheid en voorkennis beïnvloeden elkaar. Leren volgt niet rechtstreeks uit ‘meer nieuwsgierigheid’. Nieuwsgierigheid is ook geen alternatief voor kennis. Wel een versneller van kennisopbouw. Een nieuwsgierige leerling voelt de dorst naar informatie om de brug te slaan. Maar om verder te bouwen, is ook iets nodig: rijke kennis, taal, concepten, voorbeelden, ervaringen, goede uitleg en begeleiding. Nieuwsgierigheid en kennisrijk onderwijs zijn geen tegenpolen. Integendeel. Hoe meer mentale bouwstenen iemand bezit, hoe meer verbindingen mogelijk worden en hoe meer nieuwe vragen kunnen ontstaan. Een goed kennisrijk curriculum is daarom geen boek met antwoorden en ook geen grabbelton met activiteiten. Eerder een zorgvuldig opgebouwde landkaart met genoeg onbekend terrein om te verkennen.
Leren gaat niet alleen over nieuwe feiten opslaan. Het gaat ook over verbanden leggen, oude kennis vervangen wanneer nieuwe kennis betrouwbaarder blijkt, de relevantie van kennis in een bepaalde context beoordelen en die kennis uiteindelijk doelgericht inzetten in gedrag. Hoe complexer het leerdoel, hoe rijker het leerproces moet zijn.
Nieuwsgierigheid zit ook in het brein
Er is ook een fascinerende neurologische component. Mensen onthouden informatie beter wanneer ze nieuwsgierig zijn naar het antwoord op een vraag. Hoe groter de nieuwsgierigheid, hoe groter dus de kans dat die informatie in het geheugen blijft hangen. Zelfs toevallige informatie die ze op zo’n nieuwsgierig moment tegenkomen, wordt beter onthouden.
Dat betekent niet dat we voortaan iedere les moeten beginnen met een spectaculaire quiz, een filmpje of een raadsel. Nieuwsgierigheid is geen pedagogische truc. Het is eerder de toestand waarin een leerling bereid is om moeite te doen omdat hij wil weten hoe iets in elkaar zit.
Leren vraagt dus altijd inspanning. En mensen zijn bereid die inspanning te leveren wanneer ze daar voldoende reden toe zien. Wie nieuwsgierigheid activeert, maakt leren niet per definitie gemakkelijk of leuk. Wel de moeite waard. Dat is een belangrijk verschil. Leren is meer dan informatie opnemen. Het vraagt keuze, concentratie, confrontatie, luisteren, redeneren, structureren, verankeren en nazorg. Juist bij complexere leerdoelen is een aangename leerervaring op zichzelf geen garantie voor leerwinst. De lerende moet ook bereid zijn om informatie toe te laten die bestaande ideeën uitdaagt. Daar ligt de dubbele opdracht van onderwijs: zorgen dat er iets waardevols te leren valt én het verlangen voeden om het te leren. We kunnen de weg wijzen, kennis aanreiken en oefening begeleiden. Maar leren komt pas werkelijk in beweging wanneer de leerling zelf mee op weg gaat. Het paard naar het water brengen is niet genoeg. Goed onderwijs maakt ook het drinken de moeite waard.
